Jeżeli na płaszczyźnie prawa geodezyjnego spółka cywilna nie jest przedsiębiorcą choć jest pracodawcą, to dlaczego nie może być potraktowana jako jednostka organizacyjna? Przepisy, które regulują jaki podmiot jest lub nie jest „jednostką organizacyjną”, i w ogóle jaka jest definicja formalno-prawna „jednostki organizacyjnej”?

To fundamentalne pytanie dotyka samego sedna polskiego systemu prawnego i różnicy między „funkcją” (pracodawcy) a „bytem” (podmiotu prawa).

Odpowiedź wynika z hierarchii aktów prawnych i definicji „ułomnej osoby prawnej” w Kodeksie cywilnym. Poniżej wyjaśniam to krok po kroku, wraz z podstawami prawnymi.

1. Definicja „jednostki organizacyjnej” (Klucz do zagadki)

W polskim prawie nie wystarczy „zorganizować się”, aby stać się „jednostką organizacyjną” w sensie prawnym. Trzeba mieć do tego ustawowe uprawnienie.

Formalno-prawną definicję (a w zasadzie jej warunek) zawiera art. 33¹ § 1 Kodeksu cywilnego:

„Do jednostek organizacyjnych niebędących osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną, stosuje się odpowiednio przepisy o osobach prawnych.”

To jest najważniejszy przepis. Oznacza on, że aby coś (np. spółka, wspólnota, stowarzyszenie) było traktowane jako podmiot prawa (tzw. ułomna osoba prawna), musi istnieć konkretny przepis rangi ustawowej, który wprost mówi: „ten twór ma zdolność prawną”.

• Przykład: Art. 8 Kodeksu spółek handlowych wprost nadaje zdolność prawną spółce jawnej czy partnerskiej.
• Problem spółki cywilnej: Żaden przepis Kodeksu cywilnego ani Prawa przedsiębiorców nie nadaje spółce cywilnej zdolności prawnej. Spółka cywilna jest tylko umową (zobowiązaniem) łączącą wspólników (art. 860 K.c.).

2. Dlaczego Prawo geodezyjne (art. 11) nie wystarcza?

Art. 11 Prawa geodezyjnego i kartograficznego (PGiK) wymienia, kto może być wykonawcą:

1. Przedsiębiorca.
2. Jednostka organizacyjna.

Można by pomyśleć: „Skoro nie jestem przedsiębiorcą, to wpadam do worka z napisem jednostka organizacyjna”. Niestety, w prawie administracyjnym (a takim jest PGiK) pojęcie „jednostka organizacyjna” jest rozumiane wąsko – jako jednostka, która ma tzw. podmiotowość administracyjnoprawną.

Termin „jednostka organizacyjna” w art. 11 PGiK został stworzony z myślą o podmiotach takich jak:

• Urzędy gmin, starostwa (nie mają osobowości prawnej, działają za Skarb Państwa/JST, ale wykonują zadania).
• Instytuty badawcze, agencje państwowe, szkoły publiczne.
• Jednostki budżetowe (np. Zarząd Dróg Miejskich).

Te podmioty mają swoje „ustawy matki”, które dają im prawo działania. Spółka cywilna takiej ustawy nie ma. Dlatego w świetle orzecznictwa sądów administracyjnych (WSA, NSA) spółka cywilna nie jest jednostką organizacyjną w rozumieniu procedury administracyjnej (KPA).

3. Dlaczego więc jest „pracodawcą”? (Wyjątek od reguły)

To, że spółka cywilna jest pracodawcą, jest wyjątkiem (lex specialis), który obowiązuje wyłącznie w świecie prawa pracy.

Reguluje to art. 3 Kodeksu pracy:

„Pracodawcą jest jednostka organizacyjna, choćby nie posiadała osobowości prawnej, a także osoba fizyczna, jeżeli zatrudniają one pracowników.”

Ustawodawca w prawie pracy celowo użył „luźniejszej” definicji, aby chronić pracowników. Chodziło o to, by pracownik mógł pozwać „zakład pracy” (np. sklep), a nie musiał szukać prywatnych majątków wspólników.
 Jednak ta „luźna” definicja nie przenosi się automatycznie na inne gałęzie prawa (podatki, geodezję, prawo budowlane). W prawie geodezyjnym wracamy do surowej zasady z Kodeksu cywilnego (brak zdolności prawnej = brak bytu).

Podsumowanie w punktach

1. Definicja: Jednostką organizacyjną (podmiotem prawa) jest tylko taki twór, któremu ustawa wprost nadała zdolność prawną (art. 33¹ § 1 K.c.).
2. Brak przepisu: Żadna ustawa nie nadaje spółce cywilnej zdolności prawnej (jest ona tylko umową wspólników).
3. Wyjątek: Status „jednostki organizacyjnej” jako pracodawcy wynika z autonomicznej definicji w Kodeksie pracy (art. 3 K.p.) i działa tylko w relacji pracownik-szef.

Prawo Geodezyjne: Art. 11 PGiK odsyła do ogólnych zasad prawa administracyjnego (KPA), gdzie stroną postępowania (zgłaszającym pracę) może być tylko ktoś, kto ma zdolność prawną. Spółka cywilna jej nie ma, więc zgłaszającym muszą być wspólnicy.